त्रिंशिकाविज्ञप्तिकारिकाः
triṁśikāvijñaptikārikāḥ

आत्मधर्मोपचारो हि विविधो यः प्रवर्तते।
ātmadharmopacāro hi vividho yaḥ pravartate |
विज्ञानपरिणामे ऽसौ परिणामः स च त्रिधा॥ १॥
vijñānapariṇāme 'sau pariṇāmaḥ sa ca tridhā || 1 ||
विपाको मननाख्यश्च विज्ञप्तिर्विषयस्य च।
vipāko mananākhyaśca vijñaptirviṣayasya ca |
तत्रालयाख्यं विज्ञानं विपाकः सर्वबीजकम्‌॥ २॥
tatrālayākhyaṁ vijñānaṁ vipākaḥ sarvabījakam || 2 ||
असंविदितकोपादिस्थानविज्ञप्तिकं च तत्‌।
asaṁviditakopādisthānavijñaptikaṁ ca tat |
सदा स्पर्शमनस्कारवित्संज्ञाचेतनान्वितम्‌॥ ३॥
sadā sparśamanaskāravitsaṁjñācetanānvitam || 3 ||
उपेक्षा वेदना तत्रानिवृत्ताव्याकृतं च तत्‌।
upekṣā vedanā tatrānivṛttāvyākṛtaṁ ca tat |
तथा स्पर्शादयस्तच्च वर्तते स्रोतसौघवत्‌॥ ४॥
tathā sparśādayastacca vartate srotasaughavat || 4 ||
तस्य व्यावृत्तिरर्हत्वे तदाश्रित्य प्रवर्तते।
tasya vyāvṛttirarhatve tadāśritya pravartate |
तदालम्बं मनोनाम विज्ञानं मननात्मकम्‌॥ ५॥
tadālambaṁ manonāma vijñānaṁ mananātmakam || 5 ||
क्लेशैश्चतुर्भिः सहितं निवृताव्याकृतैः सदा।
kleśaiścaturbhiḥ sahitaṁ nivṛtāvyākṛtaiḥ sadā |
आत्मदृष्ट्यात्ममोहात्ममानात्मस्नेहसंज्ञितैः॥ ६॥
ātmadṛṣṭyātmamohātmamānātmasnehasaṁjñitaiḥ || 6 ||
यत्रजस्तन्मयैरन्यैः स्पर्शाद्यैश्चार्हतो न तत्‌।
yatrajastanmayairanyaiḥ sparśādyaiścārhato na tat |
न निरोधसमापत्तौ मार्गे लोकोत्तरे न च॥ ७॥
na nirodhasamāpattau mārge lokottare na ca || 7 ||
द्वितीयः परिणामो ऽयं तृतीयः षङ्विधस्य या।
dvitīyaḥ pariṇāmo 'yaṁ tṛtīyaḥ ṣaṅvidhasya yā |
विषयस्योपलब्धिः सा कुशलाकुशलाद्वया॥ ८॥
viṣayasyopalabdhiḥ sā kuśalākuśalādvayā || 8 ||
सर्वत्रगैर्विनियतैः कुशलैश्चैतसैरसौ।
sarvatragairviniyataiḥ kuśalaiścaitasairasau |
संप्रयुक्ता तथा क्लेशैरुपक्लेशैस्त्रिवेदना॥ ९॥
saṁprayuktā tathā kleśairupakleśaistrivedanā || 9 ||
आद्याः स्पर्शादयश्छन्दाधिमोक्षस्मृतयः सह।
ādyāḥ sparśādayaśchandādhimokṣasmṛtayaḥ saha |
समाधिधीभ्यां नियताः श्रद्धाथ ह्रीरपत्रपा॥ १०॥
samādhidhībhyāṁ niyatāḥ śraddhātha hrīrapatrapā || 10 ||
अलोभादि त्रयं वीर्यं प्रश्रब्धिः साप्रमादिका।
alobhādi trayaṁ vīryaṁ praśrabdhiḥ sāpramādikā |
अहिंसा कुशलाः क्लेशा रागप्रतिघमूढयः॥ ११॥
ahiṁsā kuśalāḥ kleśā rāgapratighamūḍhayaḥ || 11 ||
मानदृग्विचिकित्साश्च क्रोधोपनहने पुनः।
mānadṛgvicikitsāśca krodhopanahane punaḥ |
म्रक्षः प्रदाश इर्ष्याथ मात्सर्यं सह मायया॥ १२॥
mrakṣaḥ pradāśa irṣyātha mātsaryaṁ saha māyayā || 12 ||
शाठ्यं मदो ऽविहिंसा ह्रीरत्रपा स्त्यानमुद्धवः।
śāṭhyaṁ mado 'vihiṁsā hrīratrapā styānamuddhavaḥ |
आश्रद्ध्यमथ कौशीद्यं प्रमादो मुषिता स्मृतिः॥ १३॥
āśraddhyamatha kauśīdyaṁ pramādo muṣitā smṛtiḥ || 13 ||
विक्षेपो ऽसंप्रजन्यं च कौकृत्यं मिद्धमेव च।
vikṣepo 'saṁprajanyaṁ ca kaukṛtyaṁ middhameva ca |
वितर्कश्च विचारश्चेत्युपक्लेशा द्वये द्विधा॥ १४॥
vitarkaśca vicāraścetyupakleśā dvaye dvidhā || 14 ||
पञ्चानां मूलविज्ञाने यथाप्रत्ययमुद्भवः।
pañcānāṁ mūlavijñāne yathāpratyayamudbhavaḥ |
विज्ञानानां सह न वा तरङ्गाणां यथा जले॥ १५॥
vijñānānāṁ saha na vā taraṅgāṇāṁ yathā jale || 15 ||
मनोविज्ञानसंभूतिः सर्वदासंज्ञिकादृते।
manovijñānasaṁbhūtiḥ sarvadāsaṁjñikādṛte |
समापत्तिद्वयान्मिद्धान्मूर्छनादप्यचित्तकात्‌॥ १६॥
samāpattidvayānmiddhānmūrchanādapyacittakāt || 16 ||
विज्ञानपरिणामो ऽयं विकल्पो यद्विकल्प्यते।
vijñānapariṇāmo 'yaṁ vikalpo yadvikalpyate |
तेन तन्नास्ति तेनेदं सर्वं विज्ञप्तिमात्रकम्‌॥ १७॥
tena tannāsti tenedaṁ sarvaṁ vijñaptimātrakam || 17 ||
सर्वबीजं हि विज्ञानं परिणामस्तथा तथा।
sarvabījaṁ hi vijñānaṁ pariṇāmastathā tathā |
यात्यन्योन्यवशाद्‌ येन विकल्पः स स जायते॥ १८॥
yātyanyonyavaśād yena vikalpaḥ sa sa jāyate || 18 ||
कर्मणो वासना ग्राहद्वयवासनया सह।
karmaṇo vāsanā grāhadvayavāsanayā saha |
क्षीणे पूर्वविपाके ऽन्यद्विपाकं जनयन्ति तत्‌॥ १९॥
kṣīṇe pūrvavipāke 'nyadvipākaṁ janayanti tat || 19 ||
येन येन विकल्पेन यद्यद्‌ वस्तु विकल्प्यते।
yena yena vikalpena yadyad vastu vikalpyate |
परिकल्पित एवासौ स्वभावो न स विद्यते॥ २०॥
parikalpita evāsau svabhāvo na sa vidyate || 20 ||
परतन्त्रस्वभावस्तु विकल्पः प्रत्ययोद्भवः।
paratantrasvabhāvastu vikalpaḥ pratyayodbhavaḥ |
निष्पन्नस्तस्य पूर्वेण सदा रहितता तु या॥ २१॥
niṣpannastasya pūrveṇa sadā rahitatā tu yā || 21 ||
अत एव स नैवान्यो नानन्यः परतन्त्रतः।
ata eva sa naivānyo nānanyaḥ paratantrataḥ |
अनित्यतादिवद्‌ वाच्यो नादृष्टे ऽस्मिन्‌ स दृश्यते॥ २२॥
anityatādivad vācyo nādṛṣṭe 'smin sa dṛśyate || 22 ||
त्रिविधस्य स्वभावस्य त्रिविधां निःस्वभावताम्‌।
trividhasya svabhāvasya trividhāṁ niḥsvabhāvatām |
संधाय सर्वधर्माणां देशिता निःस्वभावता॥ २३॥
saṁdhāya sarvadharmāṇāṁ deśitā niḥsvabhāvatā || 23 ||
प्रथमो लक्षणेनैव निःस्वभावो ऽपरः पुनः।
prathamo lakṣaṇenaiva niḥsvabhāvo 'paraḥ punaḥ |
न स्वयं भाव एतस्येत्यपरा निः स्वभावता॥ २४॥
na svayaṁ bhāva etasyetyaparā niḥ svabhāvatā || 24 ||
धर्माणां परमार्थश्च स यतस्तथतापि सः।
dharmāṇāṁ paramārthaśca sa yatastathatāpi saḥ |
सर्वकालं तथाभावात्‌ सैव विज्ञप्तिमात्रता॥ २५॥
sarvakālaṁ tathābhāvāt saiva vijñaptimātratā || 25 ||
यावद्विज्ञप्तिमात्रत्वे विज्ञानं नावतिष्ठते।
yāvadvijñaptimātratve vijñānaṁ nāvatiṣṭhate |
ग्राहद्वयस्यानुशयस्तावन्न विनिवर्तते॥ २६॥
grāhadvayasyānuśayastāvanna vinivartate || 26 ||
विज्ञप्तिमात्रमेवेदमित्यपि ह्युपलम्भतः।
vijñaptimātramevedamityapi hyupalambhataḥ |
स्थापयन्नग्रतः किंचित्‌ तन्मात्रे नावतिष्ठते॥ २७॥
sthāpayannagrataḥ kiṁcit tanmātre nāvatiṣṭhate || 27 ||
यदालम्बनं विज्ञानं नैवोपलभते तदा।
yadālambanaṁ vijñānaṁ naivopalabhate tadā |
स्थितं विज्ञानमात्रत्वे ग्राह्याभावे तदग्रहात्‌॥ २८॥
sthitaṁ vijñānamātratve grāhyābhāve tadagrahāt || 28 ||
अचित्तो ऽनुपलम्भो ऽसौ ज्ञानं लोकोत्तरं च तत्‌।
acitto 'nupalambho 'sau jñānaṁ lokottaraṁ ca tat |
आश्रयस्य परावृत्तिर्द्विधा दौष्ठुल्यहानितः॥ २९॥
āśrayasya parāvṛttirdvidhā dauṣṭhulyahānitaḥ || 29 ||
स एवानास्रवो धातुरचिन्त्यः कुशलो ध्रुवः।
sa evānāsravo dhāturacintyaḥ kuśalo dhruvaḥ |
सुखो विमुक्तिकायो ऽसौ धर्माख्यो ऽयं महामुनेः॥ ३०॥
sukho vimuktikāyo 'sau dharmākhyo 'yaṁ mahāmuneḥ || 30 ||

त्रिंशिकाविज्ञप्तिकारिकाः समाप्ताः॥॥
triṁśikāvijñaptikārikāḥ samāptāḥ || ||
कृतिरियमाचार्यवसुबन्धोः॥॥
kṛtiriyamācāryavasubandhoḥ || ||